سهم نگهداری و تعمیرات ماشین آلات در هزینه های پروژهای عمرانی

Service_2_L

چاپ

سهم نگهداری و تعمیرات ماشین آلات در هزینه های پروژهای عمرانی

عبدالصمد محمدی

چکیده :

در این مقاله سعی شده است از یک زاویه جدید به اهمیت بکارگیری روشهای نوین نگهـداری وتعمیرات ماشین آلات در پروژه های عمرانی نگریسته شود.

ارزیابی کلی از وضعیت پروژه های بزرگ عمرانی در کشور به وضوح فقدان نگرش و رویکرد علمیبه مقوله کنترل و مدیریت پروژه را نمایان خواهد ساخت . بطور یقین نگرش پیمانکارانه به کنتـرلپروژه بجای نگرش مهندسی یکی از عوامل مهم افت محسـوس بهـره وری و در نهایـت افـزایش

قیمت تمام شده پروژه های عمرانی بزرگ میباشد . در ایـن مقالـه فقـر موجـود در سـازماندهیماشین آلات عمرانی در کارگاهای ساختمانی بعنوان یکی از شاخصهای بارز عدم وجـود رویکـردعلمی و کارشناسی در کنترل و مدیریت های پروژه های عمرانی مطرح شده است.

با توجه به تنگناهای موجود در زمینه سود دهی اجرای پروژه های بزرگ عمرانی کشـور’ کـاهشهزینه های ناشی از ماشین آلات بعنوان یک راه حل مناسب جهت افـزایش بهـره وری و در نتیجـهسوددهی قابل تامل میباشد. برای افزایش بهره وری ماشین آلات و کاهش هزینه های راهبری آنهااستفاده از متدهای نوین نگهداری و تعمیرات اجتناب ناپذیر مینماید.

روش مراقبت وضعیت از طریق آنالیز روغن CONDITION MONITORING به عنوان یـکتکنیک برتر’ موثر و ساده’ قطعا پاسخ مناسبی به دغدغه های مدیران پروژه ها در زمینه مدیریت وراهبری مناسب ماشین آلات میباشد .

مقدمه :

اجرای پروژه های عمرانی در داخل کشور پس از پایان جنگ تحمیلی توسعه قابل توجهی یافتهاست. و خوشبختانه در سالهای اخیراکثر پروژه های ملی و بزرگ عمرانی نظیر سد سازی و ایجـاد شـبکههای انتقال آب و همچنین ایجاد خطوط لوله انتقال نفت و گاز به دست کارشناسان داخلی انجام گرفته است. لذا در راستای توسعه فزاینده اجرای این پروژه ها توسط شرکتهای داخلی نگرش علمی و مهندسـی بـهکنترل پروژه ها و افزایش کارائی ودر نتیجه اقتصادی کردن این عملیات امری ضروری و اجتناب نـا پـذیرمینماید. ١

با توجه به اینکه در اکثر پروژه های عمرانی ماشین آلات نقش اساسی دارند بنا بـر ایـن توجـهکارشناسی به مقوله نگهداری و ساماندهی آن میتواند بعنوان یکی از راهکارهای مناسب جهت سوددهیو مقرون به صرفه کردن اجرای پروژه های عمرانی در برنامه ریزیهای مدیریتی پروژه ها مدنظر قرار بگیرد.

بررسی وضعیت موجود پروژه های عمرانی از نظر اقتصادی

براساس برسیهای بعمل آمده در شرکتهای عمرانی عمدتا چهار عامل اساسی زیر باعث ورشکسـتگیها یمالی میشوند

۱-     مشکل نقدینگی

۲-     عدم برآورد و کنترل صحیح هزینه ها

۳-     نارسائی در حسابداری هزینه ها

۴-     ضعف مدیریت

جهت رفع زیانهای مالی ناشی از سه عامل نخست فوق الذکر میبایست با کنترل دقیق پـروژه ومحاسبه واقعی هزینه ها و تلاش کارشناسی شده در راستای تقلیل هزینه ها و با یک نگرش کاملا علمی ومستند بر اطلاعات واقعی’کار را به انجام رساند .

برآورد هزینه یک پروژه عبارت است از تعیین کل هزینه ای که باید مطابق با برنامه و مشخصـات

فنی، برای انجام کار عمرانی صرف شود. هزینه هایی که در این مورد باید درنظر گرفته شود عبارت اند از:هزینه نیروی کار، ماشین آلات ’ مواد’ قراردادهای فرعی ’ خدمات و هزینه های غیر مستقیم . البته هزینههای یک پروژه و پیشرفت آن در عین حال مقایسه ای بین کارکرد برنامه ریزی شده و واقعی نیز میباشد.

هدف اصلی کنترل هزینه پروژه حداکثر کردن سود در عین تکمیل به موقع پروژه با کیفیت قابلقبول است. در بررسی علل سوددهی پروژه های عمرانی ’ بخصوص سد’ کاملا“ محرز شـده اسـت کـه دربسیاری از کارگاهها (بخصوص کارگاهها دولتی) ماشین آلات گران قیمت عمرانی به دلیل بـی تـوجهی درمراقبت ، عدم سرویس دهی به موقع ، ضعف پشتیبانی و کمبود قطعات یدکی’ در دوره های نسبتا“ طولانیبلااستفاده می مانندکه خودسهم مهمی در افزایش هزینه های طرح و مدت اجـرای پـروژه دارد . وضـعیتماشین آلات در بخش خصوصی به دلیل عدم وجود مشکلات ادا ری و قوانین دست و پاگیر به طور نسـبیبهتر است. شایسته است شرکتهای پیمانکاری آماری از بازده واقعی ماشین آلات بکارگرفته شده در پروژهها را ثبت و با استانداردهای پذیرفته شده مقایسه کنند.

در برآورد اقتصادی اجرای پروژه های ساخت، معمول است که هزینه کل را مجمـوع سـه هزینـهتجهیزات ، مصالح و نیروی انسانی می دانند، اما بدلیل وجود یک مرزبندی معین ولـی پنهـان در هزینـهتجهیزات، لازم است هزینه اجرا به چهار بخش تقسیم شود :

الف – هزینه سرمایه ای و استهلاک ماشین آلات

ب- هزینه راهبری و نگهداری ماشین آلات

پ- هزینه تهیه و مصرف مصالح

ت- هزینه نیروی انسانی٢

کارهای عمرانی گسترده ای که در سطح کشور انجام می گیرند عموما“ شامل پروژه های عظیم سدسازی، تونل و کانال انتقال آب، تسطیح اراضی و کارهای ساختمانی مانند مجتمع سازی تجاری و مسکونیمی باشد که تقریبا“ در همگی آنها ماشین آلات بعنوان فاکتور و عامل تعیین کننده مطرح می باشد.

مدیران پروژه های عمرانی در کنترل هزینه های پروژه و برآوردهـای اولیـه بلادرنـگ نگرانـی وحساسیت خود را نسبت به هزینه های ماشین آلات ابراز می نمایند و بطور قطع می توان گفت ماشین آلاتیکی از دغدغه های مدیران پروژه های عمرانی محسوب می گردد.

در پروژه های عمرانی در صد هزینه ناشی از ماشین آلات متناسب با نوع پروژه ، حجم کار، محلانجام آن ، نوع مالکیت و از همه مهمتر مدیریت ماشین آلات میباشد. بطور مثال درسدههای بزرگـی کـهاخیرا“ در ایران ساخته و یا دردست ساخت می باشند این میزان هزینه ه ا تفاوت چشمگیری با هم دارنـد.

سدهائی نظیر آقا چای، شهر چای، گاوشان، خلقان، ماملو، گلورد، پلرود و … که از نظر نوع و حجم تقریبا“ شبیه هم می باشند ولی به دلایل تفاوت تأثیر گذاری فاکتورهائی که در بالا اشاره شد، هزینه برآورد شده وحتی انجام گرفته ماشین آلات متفاوت می باشند. اما در کلیه پروژه های سد سازی ایران علیـرغم اینکـهعموما“ سازماندهی و سیستم مناسبی جهت برآورد هزینه های ماشین آلاتی بطور جـامع و کامـل وجـودندارد می توان با ضریب اطمینان بالا هزینه ای معادل ۴۵% الی ۵۵% کل هزینه های اجرای پروژه سدسازیرا برای راهبری ماشین آلات در نظر گرفت.

دلایل توجه ویژه به هزینه های ماشین آلاتی

یکی از اصلی ترین عوامل بالا بودن هزینه راهبری ماشین آلات در پروژه های عمرانی کشورنحوهنگرش مدیران عامل شرکتهای عمرانی و بخصوص مدیران پروژه ها به مقوله ماشین آلات راهسازی میباشد. اساسا نگرش علمی به مدیریت پروژها رویکردی عمدتا پیمانکاری سنتی میباشد و نه یک مقوله علمی ومهندسی . هزینه های ناشی از ماشین آلات در شرایط کنونی با توجه به موارد ذیـل از اهمیـت بیشـتریبرخوردار میباشد :

– تعداد شرکتهای عمرانی دارای صلاحیت جهت اجرای پروژه ها ی بزرگ عمرانی در کشور افـزایش قابـلتوجهی یافته است و به دلایل رقابت بالا قطعا امکان عقد قرارداد باشرایط مالی خوب کاهش یافته و حتـیدر برخی موارد شرکتها ناگزیراند به قراردادهای با حاشیه سود پائین نیز تن بدهند.

– در نتیجه افزایش آگاهی و تجربه مشاوران و کار فرمایان دولتی امکان چانه زنیهای مرسوم ( clam و … ) به میزان چشمگیری کاهش یافته است .

– مصالح عمده پروژه های عمرانی از قبیل میلگرد و سیمان بدلیل اینکه عموما دولتی و یا تحـت نظـارتدولت تولید میشوند از نرخ تقریبا یکسانی در سراسر کشور بر خوردار میباشد و امکان صرفه جوئی و سودآوری ازاین موضوع بسیار کاهش یافته است .

– هزینه های نیروی انسانی در اکثر پروژه ها ی عمرانی مشابه’ تقریبا یکسان میباشد و البته نسـبت بـهسایر هزینه ها از ارقام کمتری برخوردار میباشد .

لذا منطق و شرایط موجود حکم میکند جهت سود آوری پروژه های عمرانی نظیر سد ’ توجه ویژه به کنترلهزینه های ماشین آلاتی معطوف گردد.٣

کاهش هزینه راهبری ماشین آلات

همانگونه که قبلا نیز اشاره شد هزینه ماشین آلات ’ شامل هزینه استهلاک و سرمایه ماشین آلات(تابعی از قیمت اولیه ماشین و مدت زمان استهلاک ) و همچنـین شـامل هزینـه راهبـری ، نگهـداری وتعمیرات ( تابعی از قیمت و هزینه فطعات یدکی و ملزومـات مصـرفی ماننـد روغـن و فیلتـر و دسـتمزداپراتورهاو تعمیرکاران و سرویسکاران ) میباشد .

با رویکرد علمی و مهندسی به موضوع ماشین آلات و نیز سازماندهی و مدیریت اصولی مبتنی بر اطلاعاتواقعی و نه براساس نظریات تخمینی و سلیقه ای ’ میتوان به میزان قابل توجهی از هزینـه هـای ماشـینآلاتی کاست و در نتیجه باعث سود دهی پروژه ها گردید.

آنچه که امروزه در پروژه های عمرانی در زمینه راهبری ماشین آلات صورت میگیرد عمدتا فاقدیک چارچوب مشخص وبا برنامه از قبل طراحی شده میباشد و معمولا هـیچ نـوع روش مـوثر نگهـداریبصورت مستمر و اثر گذار دراین پروژه ها بکارگرفته نمیشود. شیوه اداره ماشین آلات در اکثر کارگاهایعمرانی محصول تجربیات و سلایق مدیران و تعمیرکارانی میباشد که بجای مدیریت و سازماندهی علمـیماشین آلات و توجه ویژه به امر نگهداری ’ صرفا تهیه کننده قطعه یدکی و تعمیرکاران عالی میباشند و باموضوع خرابی و توقف دستگاه کاملا بصورت منفعلانه برخورد میکنند. غالبا بجای درمـان علتـی درمـانعلامتی انجام میدهند. بعبارتی این باور را دارند که دست گاه باید خراب و متوقف گرددو ما تنهـا وظیفـهتعمیر کردنسریع’ به موقع و ارزان آن را برعهده داریم و این درست نقطه مقابل نگرش و رویکرد علمی و مهندسی بهموضوع نگهداری ماشین آلات میباشد.

CM یک روش علمی و کاربردی در کاهش هزینه ماشین آلات

در روشهای مهندسی خرابی و توقف دستگاه امری نا معلوم و محتوم نمیباشد بلکه معمولا پدیدهفرسایش غیر عادی معلول یکسری عوامل شناخته شده میباشد. که با شناسائی صحیح و بموقـع و رفـعآنها میتوان از بروز خرابی ها جلوگیری نمود به این ترتیب میتوان برخورد منفعلانه در مقابل پدیده خرابیرا به یک موضع فعال و پیشگیرانه تبدیل نموند.

روش مراقبت وضعیت از طریق آنالیز روغنCONDITION MONITORING از چند دهـهقبل در کشورهای توسعه یافته بصورت کاملا اثر گذار استفاده شده است . در ایران نیز طی سالهای اخیـرمعرفی و بکارگیری CM در صنایع مختلف منشا اثر بسیار خوبی در زمینه کاهش هزینـه هـای راهبـریماشین آلات بوده است. و این امید وجود دارد تا بعنوان یک راهکار علمی و عملی ساده ولی کـاملا مـوثرمورد توجه قرار بگیرد.

تاریخچه CONDITION MONITORING در ایران :

– در سال ۱۳۶۸ در قالب پروژه های تحقیقاتی ( پایان نامه فوق لیسانس و دکترا ) – در سال ۱۳۷۴ بصورت آزمایشی و با ایجاد آزمایشگاه ساده و کوچک- از سال ۱۳۷۷ بصورت جامع دربسیاری از صنایع کشور و با ایجاد آزمایشگاه مجهز و پیشرفته۴روش نگهداری و تعمیرات برمبنای وضعیت بر این اساس استوار شده است که با آنالیز آثـار و نشـانههائی که از کارکرد ماشین دریافت میکنیم به چگونگی وضعیت و در واقع میزان سلامتی دستگاه پی ببریمکه در نتیجه دستگاه میتواند بصورت اقتصادی و با ایمنی بالائی نگهداری شده و به فعالیت خود ادامه دهد .

روش مراقبت وضعیت در واقع حالت پیشرفته نگهداری و تعمیرات برنامع ریزی شده میباشد’ بدین نحو کهدقیقا از بازتاب اطلاعات ناشی از وضعیت ماشین بهره برداری میشود و برای نگهداری یا تعمیـر دسـتگاهاقدامات مقتضی انجام می گیرد.

همانطوری که از نام تعمیرات پیشبینی شده پیدا ست ’ این روش به پدیده های مختلف فرسایشـهایغیر عادی و خرابی هائی اشاره می کند که می توان قبل از وقوع قابل شناسائی می باشند. بنابراین قبل ازوقوع خرابی ’ تعمیر کار ’ قطعات یدکی ’ ابزار و وقت لازم برای توقف دستگاه را می توان برنامه ریزی کرد.

در صورتیکه در طراحی و بکارگیری برنامه CM ترکیب مناسبی از تکنیکهای مختلف انتخاب شود’ دستآوردهای بسیار مهمی در راهبری ماشین آلات حاصل خواهد شد که عبارتند از :

-کاهش هزینه نگهداری و تعمیرات

-کاهش خرابیهای دستگاه

-کاهش مدت زمان توقف دستگاه جهت تعمیرات

-کاهش حجم انبار قطعات یدکی مورد لزوم

– افزایش طول عمر ماشین آلات

– شرایط کار مطمئنی خواهیم داشت

– سود حاصله بیشتر می شود

– قابلیت برنامه ریزی برای پرسنل قسمت نگهداری و تعمیرات افزایش پیدا می کند

– تعطیلی غیر منتظره در روند کار کاهش می یابد.

خوشبختانه در سالهای اخیر با تغییر تدریجی نگرش مدیران به مقوله ماشین آلات و سنگین تـرشدن کفه نگرش علمی باعث گردیده بستر بکارگیری از روش CM در پروژه های عمرانی و معدنی کم کمفراهم شده و دراین رهگذر سازمانها و شرکتهای عمرانی نسبتا زیادی از منافع آن بهره مند شده اند

دو مورد واقعی از کارائی CM در تقلیل هزینه های ماشین آلاتیشرکت آهن آجین یک شرکت معدنی و عمرانی خ صوصی نسبتا بزرگ است کـه دارای تعـدادقابل توجهی از ماشین آلات بزرگ و گران قیمت معدنی و عمرانی میباشد . روش مراقبت وضعیت از طریقآنالیز روغن از یک سال قبل در مورد ماشین آلات کارگاه مذکور بکار گرفته شده است و با نمونه گیـریمستمر و صحیح و بکارگیری توصیه ها ’ با عث کاهش چشمگیر خرابیها و در نتیجه افزایش بهره وری وسود دهی کارگاه شده است.

دامپتراک ۶۰ تنی R60 یوکلید جزء ماشین آلات بزرگ و گران قیمت شرکت مذکور میباشد کهدر کارگاه میدوک در نزدیکی شهربابک کرمان مشغول بکار میباشد. آماده بکار بودن و عدم خرابی هر یکاز ۱۲ دامپتراک چند صد میلیونی واقع در کارگاه مذکور از اهمیت فوق العاده ای برخوردار میباشد.

مورد اول : در نمونه روغن نوبت پنجم از موتور دامپتراک ۶۰ تنی به شـماره کـد ۴۲۱ در مـورخ۸۳/۰۹/۲۳ ( پیوست شماره یک ) وجود فرسایش غیر عادی قطعات با آلیاژ مس و سرب کاملا مشهود۵بود( افزایش عنصر مس از ۷ به ppm 101 و افزایش عنصر سرب از ۱/۳ بهppm 11/7 ) . در حالی که شرایطبیرونی و ظاهری دستگاه بیانگر هیچ نوع خرابی نبود . لذا یک هشدار جدی به تیم کارشناسـی ماشـینآلاتی کارگاه میدوک در ارتباط با وجود یک نقص فنی در موتور داده شد و بر لزوم رسیدگی و کنتـرل وبازرسی دستگاه تاکید شد. کارشناسان در اولین بازدید و کنترل فشار روغن و همچنین تست فشار روغن

( با استفاده از گیج روغن ) متوجه افت فشار روغن موتور میشوند با فرض اینکه بالا بودن فرسایش احتمالاناشی ازفرسایش بابیت یاتاقان بود. و این امر نیز میتواند بعلت خرابی پمـپ روغـن و عـدم روغنکـاریمناسب یاتاقانها باشد’ اقدام به باز کرد پمپ روغن و کنترل آن شد. در بررسی و کنترل متوجه شدند کهپمپ روغن به مرور زمان دچار سایش شده و نهایتا نمیتوانسته فشار مورد نظر را برای روغن تامین نماید .

پس از صرف ۵ ساعت کار و تعویض پمپ با هزینه ای در حدود ۵۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال براحتی از بروز یک خرابی بزرگ یاتاقان زدگی و تعمیر اساسی موتور جلو گیری گردید. در نتیجه آزمایش نمونه روغـن بعـدی ایـن دستگاه ( پیوست شماره دو ) بازگشت وضعیت فرسایش به شرایط عادی کاملا مشهود بود( کـاهش میزان عنصر مس از ۱۰۱ به ppm 7/1 و کاهش عنصر سرب از ۱۱/۷به ppm3/2 . ) در صورت عدم انجام این کار قطعا یاتاقان گریپاژ میکرد و به احتمال بسیار زیاد نیاز به تعمیر و یاحتی تعویض میل لنگ بوجود می آمد و هزینه ای معادل ۳۵۰/۰۰۰/۰۰۰ ریـال بابـت دسـتمزد و قطعـات و هزینه ای در حدود ۵۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال ( برای حداقل ۱۰ روز توقف ) از بابت عدم کارکرد دستگاه به شـرکت تحمیل میگشت. با بکارگیری روش مهندسیCM ’ شرکت مذکور توانست در مجموع حـد اقـل مبلـغ ۳۵۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال صرفه جوئی و به عبارتی سود آوری داشته باشد.

مورد دوم : یک دامپتراک ۶۰ تنی یوکلید به شماره کد ۴۱۹ در طی آزمایش و آنالیز روغن چندین نمونه پی در پی روغن ارسال شده از موتور ’ نشت سـوخت بـداخل موتـور مشـاهده و گـزارش میشـد ( پیوست شماره ۳ که بیانگر کاهش وسکوزیته روغن در نوبتهای مکرر از ۱۵۰ به حدود ۵۷ سانتی استوک بود). کارشناسان امر نگهداری و تعمیرات کارگاه میدوک شرکت آهن آجین با تعـویض کاسـه نمـد پمـپانژکتور و تعویض اورینگ سوزن انژکتورها که جمعا در مدت ۵ سـاعت کـار و صـرف هزینـه ای معـادل ۲/۰۰۰/۰۰۰ ریال توانستند علت نشت سوخت را رفع نمایند و این بهبود در جـواب آنـالیز روغـن بعـدی ( پیوست شماره ۴) کاملا مشهود بود( افزایش ویسکوزیته روغن از ۵۷ به حد قابل قبول ۱۱۱ سانتی استوک). در صورت عدم اطلاع از این آلودگی بطور یقین در آینده نزدیک این موتور بعلت رقیق شدن روغن( در اثر نشت سوخت) که منجر به تضعیف لایه بین قطعات میگردد دچار فرسـایش غیـر عـادی قطعـاتی چـونیاتاقانها و متعاقب آن بوش و پیستون و میل لنگ میشوند و هزینه ای در حـدود ۴۰۰/۰۰۰/۰۰۰بـه شـرکت تحمیل میشد . در حالیکه با استفاده مناسب و بموقع از تکنیک CM موفق به صرفه جوئی فوق شده است.

نتیجه

روش مراقبت وضعیت ماشین آلات از طریق آنالیز روغن CONDITION MONITORINGبه عنوان یک روش مهندسی موثر’ روز آمد و ساده میتواند در تحقق آرزوهای مدیران عمرانی در زمینـهمشکلات ناشی از توقفهای ناگهانی دستگاهها نقش اساسی و غیر قابل انکاری داشته باشد . به تجربه ثابت شده است( با توجه به مستندات موجود داخلی و خاجی ) با اجرای صحیح و مستمر CM میتوان بیش از۲۰درصد هزینه های نگهداری و تعمیرات یک مجموعه ماشین آلاتی را کاهش داد. با در نظر گرفتن اینکـه۶ ۶۰ الی ۷۰ درصد هزینه های کل ماشین آلاتی یک پروژه عمرانی نظیر سد’ مربوط به هزینه های نگهداری و تعمیرات میباشد’با اجرای روش CM به عنوان یک تکنیک مدرن و مهندسی نگهداری میتوان در حدود ۱۰ درصد ( با تقریب سخت گیرانه ) هزینه های اجرای یک پروژه عظیم سد سازی در ایران را کاهش داد.

۶/۰۰۰/۰۰۰/۰۰۰ تومان در یک پروژه ۶۰/۰۰۰/۰۰۰/۰۰۰ تومانی صرفه جوئی و یا بعبارت بهتر سوددهی داشـتواین نه تنها یک رویا و خیال بافی نیست بلکه امری شدنی و کاملا قابل اجرا میباشد .

منابع :

بانک اطلاعات ماشین آلات شرکت مهندسی آب و خاک

گزارشات پیمانکار سد رئیسعلی دلواری ( شرکت پرحون طرح )

واحد تحقیقات شرکت البرز تدبیر کاران

بانک اطلاعات شرکت نوین نت پارس

گزارشات مدیریت شرکت آهن آجین